Roboty zaniechane – czym są i jak wpływają na wynagrodzenie wykonawcy?

Roboty zaniechane to część robót budowlanych objętych pierwotną umową, z której zamawiający formalnie rezygnuje, ponieważ nie jest już potrzebna do prawidłowego wykonania lub użytkowania obiektu. Skutkiem jest ograniczenie zakresu rzeczowego oraz rozliczenie wynagrodzenia wykonawcy według zasad zapisanych w umowie i dokumentacji postępowania.

W praktyce przetargowej zaniechanie robót nie jest rzadkością. Może wynikać z odkryć na placu budowy, zmiany potrzeb zamawiającego, kolizji z istniejącą infrastrukturą albo korekty projektu. Dla wykonawcy najważniejsze pytanie nie brzmi więc: „czy zamawiający może zrezygnować z części prac?”, lecz: „na jakich zasadach ograniczy zakres i jak wpłynie to na moje rozliczenie?”.

Więcej pojęć związanych z wyceną i realizacją zamówień znajdziesz w bazie wiedzy o przetargach.

Czym są roboty zaniechane?

Roboty zaniechane to roboty przewidziane w dokumentacji projektowej, przedmiarze, kosztorysie lub umowie, które ostatecznie nie zostaną wykonane. Nie należy ich mylić z pracami, których wykonawca po prostu nie zdążył zrealizować albo wykonał wadliwie.

O zaniechaniu powinien zdecydować zamawiający w sposób zgodny z kontraktem. Najczęściej dokumentuje się je protokołem konieczności, pisemnym poleceniem, aneksem lub inną procedurą opisaną w umowie. Sam wykonawca nie powinien samodzielnie „usunąć” pozycji z zakresu, nawet jeśli uznaje ją za technicznie zbędną.

Przykład: dokumentacja przewiduje wykonanie odcinka kanalizacji, lecz po odkrywkach okazuje się, że istniejąca instalacja może zostać wykorzystana bez przebudowy. Zamawiający może zrezygnować z nowego odcinka. Niewykonana pozycja staje się wtedy robotą zaniechaną, a strony muszą ustalić jej wpływ na rozliczenie.

Roboty zaniechane a roboty zamienne i dodatkowe

Te pojęcia często pojawiają się razem, ale opisują odmienne sytuacje:

• roboty zaniechane – prace objęte pierwotnym zakresem, z których realizacji rezygnuje się;
• roboty zamienne – prace zastępujące rozwiązanie przewidziane pierwotnie innym rozwiązaniem;
• roboty dodatkowe – prace wykraczające poza pierwotny zakres, potrzebne do realizacji zamówienia.

W jednej inwestycji mechanizmy mogą występować równocześnie. Zamawiający może zaniechać wykonania jednego typu nawierzchni i zlecić inne rozwiązanie w tym samym miejscu. Nie oznacza to jednak, że wartości tych robót automatycznie się kompensują. Każdą zmianę trzeba zakwalifikować i rozliczyć zgodnie z umową oraz zasadami zmiany umowy z art. 454–455 PZP.

Szerzej o różnicach między tymi sytuacjami przeczytasz w artykule roboty zamienne i dodatkowe.

Roboty zaniechane a wynagrodzenie wykonawcy

Hasło „roboty zaniechane wynagrodzenie” prowadzi do najważniejszego problemu praktycznego: czy niewykonana pozycja obniża wynagrodzenie dokładnie o jej wartość z kosztorysu, czy wykonawca zachowuje część rozliczenia?

Odpowiedź zależy przede wszystkim od rodzaju wynagrodzenia i postanowień umowy.

Wynagrodzenie kosztorysowe

Przy wynagrodzeniu kosztorysowym podstawą rozliczenia są zwykle faktycznie wykonane ilości robót oraz uzgodnione ceny jednostkowe. Jeżeli pozycja nie została wykonana, co do zasady nie jest rozliczana jako robota wykonana.

To nie zwalnia jednak stron z analizy kosztów, które już powstały. Wykonawca mógł wcześniej zamówić materiały, zmobilizować sprzęt, zorganizować zaplecze lub wykonać prace przygotowawcze. Dlatego warto precyzyjnie oddzielić wartość robót niewykonanych od kosztów poniesionych przed decyzją o zaniechaniu.

Pomocny będzie tu dobrze przygotowany kosztorys ofertowy, który pozwala prześledzić stawki i składniki ceny poszczególnych pozycji.

Wynagrodzenie ryczałtowe

Przy ryczałcie sytuacja jest bardziej złożona. Wynagrodzenie nie jest prostą sumą pozycji przedmiarowych, lecz zapłatą za osiągnięcie uzgodnionego rezultatu w określonym zakresie. Zaniechanie części robót może więc wymagać zmiany umowy i określenia, o jaką wartość należy skorygować ryczałt.

Nie należy zakładać, że każda pozycja niewykonana automatycznie obniża wynagrodzenie o pełną kwotę z pomocniczego kosztorysu. Znaczenie mają m.in. zapisy kontraktu, funkcja kosztorysu, moment podjęcia decyzji oraz koszty stałe rozłożone wcześniej na całość zadania.

Zobacz także, jak rozróżniać wynagrodzenie ryczałtowe i kosztorysowe.

Co sprawdzić w SWZ i projekcie umowy?

Najbezpieczniej analizować ryzyko robót zaniechanych jeszcze przed złożeniem oferty. W projekcie umowy i SWZ zwróć uwagę zwłaszcza na:

• definicję robót zaniechanych oraz przesłanki ich zastosowania;
• maksymalny dopuszczalny poziom ograniczenia zakresu;
• podmiot uprawniony do podjęcia decyzji;
• wymaganą formę dokumentowania zmiany;
• sposób obniżenia wynagrodzenia;
• zasady wyceny kosztów, które nie znikają wraz z ograniczeniem robót;
• wpływ zmiany na harmonogram i termin realizacji.

W niektórych wzorach umów zamawiający przewidują limity zaniechań wyrażone procentowo, np. odnoszące się do wartości wynagrodzenia lub zakresu rzeczowego. Nie istnieje jednak uniwersalny limit obowiązujący dla każdego zamówienia. Liczy się konkretny projekt umowy: zgodnie z art. 455 ust. 1 pkt 1 PZP zmiana umowy bez nowego postępowania jest dopuszczalna, jeśli przewidziano ją w dokumentach zamówienia w jasnych, precyzyjnych i jednoznacznych postanowieniach umownych.

Przed ofertowaniem warto też zweryfikować, czy pozycje kosztorysowe odpowiadają dokumentacji i przedmiarowi. Przydatny jest artykuł o weryfikacji kosztorysu.

Jak dokumentować zaniechanie robót?

Dobra dokumentacja ogranicza pole do późniejszego sporu. Po otrzymaniu informacji o planowanym zaniechaniu wykonawca powinien zebrać i uporządkować:

1. polecenie lub korespondencję zamawiającego dotyczącą ograniczenia zakresu;
2. wskazanie pozycji, ilości i wartości robót, których zaniechanie dotyczy;
3. stan zaawansowania prac na dzień decyzji;
4. dowody kosztów już poniesionych, np. zamówienia materiałów, najem sprzętu, koszty mobilizacji;
5. wpływ zmiany na harmonogram, personel i koszty pośrednie;
6. uzgodniony protokół oraz aneks, jeżeli umowa ich wymaga.

Koszty pośrednie bywają szczególnie problematyczne. Zmniejszenie zakresu robót nie musi oznaczać proporcjonalnego spadku wydatków na kierownictwo budowy, zaplecze, ochronę czy ubezpieczenie. Dlatego już podczas kalkulacji oferty dobrze jest rozumieć strukturę kosztów pośrednich.

Jak ograniczyć ryzyko przed podpisaniem umowy?

Wykonawca nie zawsze ma wpływ na treść projektu umowy, ale może zadawać pytania do SWZ przed terminem składania ofert. Warto wyjaśnić nieprecyzyjne zasady rozliczenia, sposób wyceny zaniechań oraz relację między zmianą zakresu a terminem realizacji.

W Mimirze można analizować dokumentację postępowania i zadawać pytania dotyczące konkretnych zapisów SWZ, OPZ oraz projektu umowy. Asystent wskazuje fragmenty źródłowe, co ułatwia wychwycenie klauzul o ograniczeniu zakresu jeszcze przed podjęciem decyzji o starcie. Zasady korzystania z analizy dokumentacji opisuje instrukcja platformy Mimira.

Roboty zaniechane są obszarem zarządzania ryzykiem kontraktowym. W dobrze skalkulowanej ofercie wykonawca wie nie tylko, ile kosztuje wykonanie każdej pozycji, lecz także jakie koszty pozostaną po ograniczeniu zakresu inwestycji.

Często zadawane pytania

Co to są roboty zaniechane?
Roboty zaniechane to prace przewidziane w pierwotnym zakresie umowy, z których realizacji zamawiający formalnie rezygnuje. Zwykle dzieje się tak, gdy prace stają się zbędne lub nieuzasadnione technicznie. Zaniechanie powinno zostać udokumentowane zgodnie z umową.

Czy za roboty zaniechane należy się wynagrodzenie?
To zależy od rodzaju wynagrodzenia, zapisów umowy oraz etapu, na którym nastąpiło zaniechanie. Co do zasady wykonawca nie otrzymuje zapłaty za niewykonany zakres, ale może mieć znaczenie rozliczenie kosztów poniesionych wcześniej. Nie należy zakładać automatycznie ani pełnej zapłaty, ani pełnego odjęcia wartości pozycji.

Czy zamawiający może jednostronnie zrezygnować z części robót?
Możliwość ograniczenia zakresu powinna wynikać z umowy lub innych dokumentów kontraktowych. Projekt umowy może określać przesłanki, limit zaniechań i procedurę ich zatwierdzania. Wykonawca powinien sprawdzić te postanowienia przed złożeniem oferty.

Jak rozliczyć roboty zaniechane przy wynagrodzeniu ryczałtowym?
Przy ryczałcie konieczna jest analiza umowy i ustalenie, jak strony określą zmianę wynagrodzenia za ograniczony zakres. Pomocniczy kosztorys może być punktem odniesienia, ale nie zawsze przesądza o wysokości obniżki. Istotne są również koszty stałe i zakres prac wykonanych przed zaniechaniem.

Czy roboty zaniechane są tym samym co roboty dodatkowe?
Nie. Roboty zaniechane dotyczą prac, których nie wykonuje się mimo ujęcia ich w pierwotnym zakresie. Roboty dodatkowe wykraczają poza ten zakres i wymagają odrębnej podstawy oraz rozliczenia.