Zielone zamówienia publiczne – co to jest i jak przygotować ofertę?

Zielone zamówienia publiczne – co to? To postępowania, w których zamawiający uwzględnia wpływ kupowanych produktów, usług lub robót budowlanych na środowisko. Nie chodzi przy tym o ogólną deklarację, że rozwiązanie jest „eko”. W przetargu liczą się konkretne, mierzalne wymagania oraz dokumenty potwierdzające ich spełnienie.

Dla wykonawcy zielone kryteria mogą przesądzić o dopuszczeniu oferty do oceny albo dać dodatkowe punkty. Dlatego warto rozumieć, gdzie ich szukać w SWZ i jak udowodnić zgodność oferowanego rozwiązania. Więcej pojęć związanych z rynkiem PZP znajdziesz w bazie wiedzy o przetargach publicznych.

Zielone zamówienia publiczne – co to oznacza w praktyce?

Zielone zamówienia publiczne (ZZP) to zakupy, w których zamawiający bierze pod uwagę aspekty środowiskowe na różnych etapach postępowania. Może to zrobić w opisie przedmiotu zamówienia, warunkach realizacji umowy, kryteriach oceny ofert albo wymaganiach dotyczących produktów i materiałów.

Celem jest wybór rozwiązania o mniejszym negatywnym oddziaływaniu na środowisko w całym cyklu życia. Zamawiający nie musi więc patrzeć wyłącznie na cenę zakupu. Może uwzględnić także zużycie energii, koszty serwisu, trwałość, możliwość naprawy, emisje związane z użytkowaniem czy zagospodarowanie produktu po zakończeniu jego eksploatacji.

W polskim systemie podstawę dla takich działań tworzy Prawo zamówień publicznych oraz Polityka zakupowa państwa. PZP pozwala stosować kryteria jakościowe, w tym odnoszące się do aspektów środowiskowych, o ile są związane z przedmiotem zamówienia i pozwalają na obiektywne porównanie ofert.

ZZP nie są już marginalnym zjawiskiem. Według danych GUS, opartych na danych Urzędu Zamówień Publicznych, w 2023 r. ich wartość wyniosła 11,9 mld zł netto, czyli 4,3% wartości wszystkich udzielonych zamówień publicznych. Liczba takich zamówień wzrosła o 22% rok do roku.

Jakie wymagania środowiskowe pojawiają się w przetargach?

Wymagania zależą od branży i przedmiotu zamówienia. Inaczej będą wyglądać przy dostawie komputerów, inaczej przy budowie drogi, a jeszcze inaczej w zamówieniu na odbiór odpadów lub transport.

Najczęściej spotkasz wymagania dotyczące:

• efektywności energetycznej urządzeń, pojazdów lub budynków;
• poziomu emisji spalin, hałasu albo pyłów;
• wykorzystania materiałów z recyklingu;
• ograniczenia zużycia opakowań i tworzyw jednorazowych;
• możliwości naprawy, modernizacji lub ponownego użycia produktu;
• ograniczenia substancji niebezpiecznych;
• segregacji, odzysku i zagospodarowania odpadów;
• długości okresu użytkowania i dostępności serwisu;
• śladu środowiskowego transportu oraz logistyki.

Przykładowo, w postępowaniu na dostawę samochodów zamawiający może ocenić emisję CO₂, zużycie paliwa lub rodzaj napędu. Przydatne będzie wtedy także rozumienie zasad, które dotyczą leasingu samochodów w zamówieniach publicznych, ponieważ forma finansowania może wpływać na sposób opisania i kalkulacji oferty.

W robotach budowlanych zielone kryteria często odnoszą się do efektywności energetycznej obiektu, źródeł materiałów, gospodarki odpadami budowlanymi albo parametrów instalacji. W usługach sprzątania mogą dotyczyć środków czystości, ograniczenia zużycia wody i organizacji odbioru odpadów.

Gdzie w dokumentacji szukać zielonych kryteriów?

Nie zakładaj, że wymagania środowiskowe będą opisane w jednym rozdziale SWZ pod nazwą „zielone zamówienie”. Mogą być rozproszone w kilku dokumentach.

Sprawdź przede wszystkim:

1. Opis przedmiotu zamówienia (OPZ) – tu zamawiający może wskazać minimalne parametry techniczne, materiałowe lub energetyczne.
2. Kryteria oceny ofert – środowiskowy parametr może dawać punkty obok ceny, terminu realizacji czy gwarancji.
3. Projektowane postanowienia umowy – umowa może nakładać obowiązki dotyczące raportowania, transportu, odpadów albo używanych materiałów.
4. Wymagania dotyczące środków dowodowych – zamawiający może zażądać kart technicznych, certyfikatów, deklaracji producenta, raportów z badań lub innych dokumentów.
5. Odpowiedzi na pytania i zmiany SWZ – doprecyzowania często pojawiają się już po publikacji postępowania.

Nie wystarczy zauważyć hasła „produkt ekologiczny”. Trzeba ustalić, czy jest to obowiązkowy parametr, kryterium punktowane czy jedynie element opisu oczekiwanego sposobu realizacji.

Warto też od razu zestawić wymagania ze swoją ofertą. W Mimirze można dodać własne kryteria analizy postępowań i sprawdzać w dokumentacji pytania takie jak: „Czy wymagany jest certyfikat środowiskowy?” albo „Czy zamawiający ocenia emisję CO₂?”. Sposób pracy z analizą postępowania opisuje instrukcja platformy Mimira.

Cena zakupu to nie zawsze koszt całego zamówienia

Jednym z ważnych pojęć przy zielonych zamówieniach jest koszt cyklu życia, często określany skrótem LCC od life-cycle costing. Obejmuje on nie tylko cenę nabycia, lecz także koszty użytkowania, energii, konserwacji, napraw, utylizacji oraz wpływu środowiskowego, jeśli zamawiający przewidział jego wycenę.

Dla wykonawcy oznacza to potrzebę innego spojrzenia na kalkulację. Tańsze urządzenie może przegrać z droższym, jeżeli zużywa więcej energii, wymaga częstszego serwisu albo ma krótszą żywotność. Z drugiej strony rozwiązanie o lepszych parametrach środowiskowych nie zapewnia automatycznie wygranej — wszystko zależy od wag kryteriów opisanych w SWZ.

Przed przygotowaniem ceny warto oddzielić dwa pytania:

• ile środków zamawiający zamierza przeznaczyć na realizację zamówienia;
• jak będzie oceniał całkowity koszt oferowanego rozwiązania.

Pierwsze zagadnienie wyjaśnia artykuł o kwocie przeznaczonej na sfinansowanie zamówienia. Drugie wymaga dokładnego odczytania kryteriów i wzoru punktacji z dokumentacji.

Jak wykonawca powinien przygotować się do zielonego przetargu?

Największym błędem jest traktowanie wymogów środowiskowych jako dodatku, którym zajmuje się ktoś na końcu pracy nad ofertą. Jeśli produkt nie spełnia minimalnego parametru albo firma nie potrafi go udowodnić, późniejsze poprawianie dokumentacji może nie wystarczyć.

Dobra praktyka wygląda następująco:

Zmapuj wymagania. Przygotuj tabelę: wymaganie z SWZ, miejsce w dokumentacji, sposób spełnienia, dokument potwierdzający oraz osoba odpowiedzialna za jego dostarczenie.

Zweryfikuj dowody przed złożeniem oferty. Karta katalogowa, certyfikat lub deklaracja muszą dotyczyć dokładnie tego modelu produktu, materiału czy usługi, które oferujesz. Ogólny folder marketingowy zwykle nie będzie wystarczający.

Zaangażuj dostawców i dział techniczny. Część informacji o składzie materiałowym, emisjach czy możliwości recyklingu może posiadać producent lub podwykonawca. Nie czekaj z tym do ostatniego dnia.

Policz koszty realizacji. Zielone rozwiązanie może oznaczać inne opakowania, dodatkowe raportowanie, droższy transport albo wymóg zapewnienia serwisu. Ujmij to w kalkulacji oferty.

Formułuj deklaracje ostrożnie. Jeżeli dokumentacja wymaga konkretnego parametru, podaj wartość, jednostkę, źródło oraz załącznik, który to potwierdza. Unikaj sformułowań typu „produkt przyjazny środowisku” bez wyjaśnienia, co faktycznie oznaczają.

Greenwashing w ofercie: na czym polega ryzyko?

Greenwashing to przedstawianie produktu, usługi lub procesu jako bardziej ekologicznych, niż wynika to z faktów. W postępowaniu publicznym problem ma przede wszystkim wymiar formalny. Zamawiający ocenia ofertę na podstawie SWZ i dokumentów, nie na podstawie wizerunkowych deklaracji.

Ryzykowne jest między innymi powoływanie się na nieaktualny certyfikat, deklarowanie parametrów innego wariantu produktu, używanie własnych określeń bez metodologii pomiaru lub załączanie materiałów, które nie potwierdzają wskazanego wymogu.

Jeżeli zapis SWZ jest niejasny, lepiej zadać pytanie zamawiającemu w przewidzianym terminie niż przyjmować korzystną dla siebie interpretację. To szczególnie ważne przy wymaganiach odnoszących się do cyklu życia, certyfikatów i równoważności rozwiązań.

Często zadawane pytania

Czy zielone kryteria są obowiązkowe w każdym przetargu?

Nie. Zamawiający może je stosować, gdy są związane z przedmiotem zamówienia i zgodne z zasadami PZP. W praktyce występują częściej w określonych grupach zakupowych, takich jak pojazdy, energia, sprzęt, usługi komunalne czy roboty budowlane.

Czy certyfikat ekologiczny zawsze jest konieczny?

Nie zawsze. Zamawiający może wymagać certyfikatu, ale może też dopuścić inny środek dowodowy potwierdzający spełnienie równoważnych wymagań. Decyduje dokładne brzmienie SWZ.

Czy oferta z lepszymi parametrami środowiskowymi zawsze wygra?

Nie. Lepszy parametr ma znaczenie, jeśli jest warunkiem minimalnym albo elementem kryteriów oceny ofert. O wyniku decyduje punktacja określona przez zamawiającego, w której cena często nadal ma istotną wagę.

Czy mała firma może startować w zielonych zamówieniach?

Tak. Warto jednak wcześniej uporządkować dokumenty produktowe i procesowe. Dobrze przygotowana biblioteka kart technicznych, certyfikatów, deklaracji i referencji skraca pracę przy kolejnych ofertach.